Gaslighting jest formą przemocy emocjonalnej. Początkowo w psychologii o technikach z tej grupy mówiło się wyłącznie w kontekście toksycznych małżeństw i związków. Mniej więcej od początku lat 90-tych i większej aktywności zawodowej kobiet o przemocy z grupy „gaslighting” mówi się jako o jednej z najczęściej stosowanych form przemocy i agresji mężczyzn wobec kobiet w miejscu pracy.
Podstępność technik z tej grupy polega na tym, że przemocowiec (osoba stosująca przemoc) doprowadza swoją ofiarę do zwątpienia w trafność i zasadność jej ocen, odczuć i doświadczeń. Ofiara zaczyna wierzyć, że tylko opinie oprawcy są prawdziwe i wątpić we własną zdolność do podejmowania trafnych decyzji.
Gaslighting jest często zapowiedzią stosowania innych form emocjonalnego i fizycznego znęcania się. Przemocowiec, osłabiając zdolność oceny sytuacji ofiary, z czasem osłabia również jej zdolność do samoobrony.
Termin “gaslighting” pochodzi z napisanej w 1938 roku sztuki “Gas Light”. Autor, Patrick Hamilton, opisuje małżeństwo, w którym mąż usiłuje doprowadzić żonę do szaleństwa. Za pomocą różnych sztuczek doprowadza do tego, że kobieta zaczyna kwestionować trafność własnego postrzegania świata i zdrowia psychicznego.
Najczęstsze techniki z grupy “gaslighting”
Techniki stosowane w tej formie przemocy są zazwyczaj bardzo subtelne i przez to trudne do rozpoznania. Celem osoby stosującej przemoc jest to, aby ofiara możliwie najdłużej pozostała nieświadoma stosowanej agresji.
Odmowa (ang. “Withholding”)
Sprawca udaje brak zrozumienia dla ocen i opinii ofiary, nie słucha, odmawia dzielenia się swoimi emocjami. Zachowuje się jak osoba, od której „odbijają się” słowa, opinie i prośby ofiary. Przykłady:
“Znowu zaczynasz!?”
„Nie będę słuchać tych bzdur”
„Wiecznie się mnie czepiasz!”
„To Twoja wina” (ang. “Countering”)
Technika, w której sprawca cyklicznie poddaje w wątpliwość oceny, wiedzę i opinie ofiary.
“Sprawdź to, żeby znowu nie opowiadał(a) głupot”
„Czy ty niczego nie umiesz zrobić dobrze?”
„Potrzebuję tu kogoś lepszego, kogoś, kto się na tym zna.”
Ta technika jest wyjątkowo skuteczna przede wszystkim dlatego, że podważa wiarę w umiejętności oceny sytuacji, wiedzę i kompetencje ofiary. Może pojawiać się zarówno pracy jak i życiu prywatnym. Czasami przyjmuje formę wypowiadanych w gniewie oskarżeń typu:
„Przesada!”
„Histeryzujesz!”
lub bardzo popularne:
„To Twoja wina!”,
„Spójrz na siebie”
Umniejszanie (ang. “Trivializing”)
Osoba stosująca techniki z tej grupy stara się sprawić, by opinie ofiary wydawały się nieważne, nieprzemyślane i niewarte uwagi:
„Co Ty gadasz?”
„Co za bzdury!”
Do pozawerbalnych reakcji z tej grupy należy przerywanie wypowiedzi i np. powtarzające się gesty dezaprobaty – odwracanie się plecami do mówiącego lub wyraźne lekceważenie.
Zapominanie i odmowa (ang.”Forgetting” and “Denial”)
W tej technice sprawca cyklicznie udaje, że zapomniał o sytuacjach, słowach, obietnicach, wydarzeniach, które naprawdę miały miejsce. Do najczęstszych werbalnych reakcji z tej grupy należą:
“O czym Ty mówisz?”
„Czy niczego nie nauczono Panią (a) na studiach?”
Najczęściej wszystkie powyższe techniki są używane łącznie lub się na siebie nakładają. Celem jest zazwyczaj to, by ofiara zwątpiła w sprawność swojego umysłu, dobrą pamięć i zdolność do kojarzenia faktów i podejmowania decyzji. Zawsze chodzi o to, by pozbawić ofiarę zdolności do niezależnej oceny sytuacji.
Czy jesteś ofiarą przemocy emocjonalnej z grupy “gaslighting”?
Znana amerykańska psychiatrka Robin Stern, opracowała zestaw symptomów charakterystycznych dla osób, które padły ofiarą przemocy emocjonalnej z grupy “gaslighting”:
✅ Masz skłonność do wątpienia w siebie, swój potencjał i jakość podejmowanych decyzji. Znajomi i rodzina mówią o Tobie, że jesteś niepewna(y) siebie.
✅ Myślisz, że jesteś przewrażliwiony i zbyt wrażliwy.
✅ W pracy czujesz się zakłopotany, niepewny swoich umiejętności i masz uczucie „nieprzystawania”, niepasowania do reszty zespołu.
✅ Zdecydowanie za często bierzesz odpowiedzialność na siebie i przepraszasz, nawet jeśli obiektywna „wina” nie leży po Twojej stronie.
✅ Nie rozumiesz dlaczego pomimo obiektywnie dobrego życia, często czujesz się nieszczęśliwa(y) i niespełniona(y).
✅ Często tłumaczysz, usprawiedliwiasz złe zachowanie partnera przed znajomymi i rodziną.
✅ Nawet jeśli z czymś się nie zgadzasz lub uważasz za złe lub niewłaściwe, nie masz dość odwagi i pewności siebie, by się przeciwstawić i podzielić się swoją opinią.
✅ Kłamiesz, aby uniknąć odpowiedzialności lub nie przyznać się do porażek życiowych.
✅ Masz kłopot z podejmowaniem nawet najprostszych decyzji.
✅ Marzysz, by być inną osobą – bardziej wyluzowaną, pewną siebie, radosną i szczęśliwą.
✅ Czujesz, że jesteś osobą beznadziejną i nikomu niepotrzebną.
✅ Myślisz, że w niczym nie jesteś wystarczająco dobra(y).
✅ Myślisz o sobie jako o fatalnym pracowniku, żonie, matce/ojcu lub przyjacielu.
Chyba jedynym sposobem obrony przed manipulacją i przemocą emocjonalną jest jej obnażenie i wiedza o procesach, którym podlegamy. Ta wiedza pozwala działać – mówić o wyrządzanej krzywdzie, którą czujemy, i ewentualnie poszukać profesjonalnej pomocy prawnej i wsparcia psychologicznego.
Na podstawie książki: Robin Stern: The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life.
